Hee yen! Ne min ye krepe bandi feerela ye, tuma caman na, ɲininkali sugu bɛɛ bɛ kɛ ne la an ka fɛn dilannenw kan. Ɲininkali kelen min bɛ bɔ dɔɔnin dɔɔnin, o ye ko "Yala krepe bandi bɛ se ka kɛ joginda dafalenw kan wa?" Ayiwa, an ka nin barokun in sɛgɛsɛgɛ ka jaabi sɔrɔ.
Fɔlɔ, an ka kuma krepe bandi ye min ye. Kɛrɛpi bandi ye bandi ye min bɛ se ka wuli, a bɛ se ka wuli, a dilannen don ni finimugu ye. A ka ca a la, a bɛ kɛ fɛn caman na, i n’a fɔ ka jolidaw dɛmɛ, ka funu dɔgɔya, ani ka finiw to u nɔ na. Kɛrɛmu bandiw bonya ni u bonya tɛ kelen ye, o la aw bɛ se ka min sugandi min bɛ bɛn aw magow ma.
Sisan, ni a bɛ na ni krepe bandi ye joginda dafalenw kan, kow bɛ gɛlɛya dɔɔni. Joginda dabɔlenba ye fari karilen ye, o bɛ se ka sɔrɔ tigɛ, sɔgɔsɔgɔninjɛ, jeninida walima joginda wɛrɛw fɛ. Jɔrɔnankoba min bɛ kɛ ni krepe bandi tali ye joginda da wulilen kan, o ye banakisɛ sɔrɔli farati ye. Joginda dafalenw bɛ se ka banakisɛw ni banakisɛ wɛrɛw sɔrɔ, wa ni bandi ma kɛ ka ɲɛ, a bɛ se ka ji minɛ ka kɛ banakisɛw lamɔyɔrɔ ye.
O la, yala aw bɛ se ka krepe bandi kɛ joginda da wulilen kan wa? Jaabi surun ye, a bɛ bɔ o la. Tuma dɔw la, krepe bandi bɛ se ka kɛ, nka ni joginda saniyalen don ka ɲɛ ani ka a siri ka ɲɛ. Nin ye taamasiɲɛ ye min bɛ se ka kɛ ni krepe bandi ye joginda da wulilen kan lafiya la:
- Aw bɛ joginda saniya: Sani aw ka bandi fɛn o fɛn kɛ, a nafa ka bon ka joginda saniya ka ɲɛ. Aw bɛ safinɛ ni ji nɔgɔlen kɛ ka joginda lamini yɔrɔ ko dɔɔni dɔɔni, o kɔ aw bɛ a ko ka ɲɛ. Aw bɛ yɔrɔ in kɛ ka a ja ni finimugu sanuman ye.
- Aw bɛ finimugu dɔ kɛ: Ni joginda saniyalen don ka a ja, aw bɛ finimugu sterili kɛ joginda la. Farilan bɛ dɛmɛ ka joginda tanga nɔgɔ wɛrɛ ma ani ka kɛnɛya sabati. Aw bɛ se ka finimugu suguya caman kɛ, i n’a fɔ gaze, bandi nɔrɔlenw, walima hidrojɛli siri, ka kɛɲɛ ni joginda bonya ni a suguya ye.
- Aw bɛ finimugu siri ni krepe bandi ye: Aw ye finimugu kɛ ka ban, aw bɛ se ka krepe bandi kɛ ka finimugu minɛ a nɔ na. Aw bɛ a daminɛ ni bandi sirili ye bolokɔni walima farikolo yɔrɔ la joginda sanfɛ, o kɔ aw bɛ baara kɛ dɔɔni dɔɔni ka jigin fo ka se joginda ma. Aw bɛ aw jija bandi ma siri kojugu, barisa o bɛ se ka joli bɔli bali ani ka tiɲɛni wɛrɛw lase mɔgɔ ma. Aw ka kan ka se ka bolokɔni fila don bandi jukɔrɔ ka ɲɛ.
- Aw bɛ joginda kɔlɔsi : A nafa ka bon ka to ka joginda kɔlɔsi ni bana taamasiɲɛw tɛ a la, i n’a fɔ a bilenni, funu, dimi, walima ji bɔli. Ni aw ye nin taamasiɲɛ ninnu dɔ ye, aw bɛ bandi bɔ ka taa dɔgɔtɔrɔso la joona.
A ka kan ka kɔlɔsi ko krepe bandi tɛ furakɛli ɲuman nɔnabila ye. Ni joginda juguman don, ni a ka bon, walima ni joli bɛ bɔ a la kosɛbɛ, aw ka kan ka dɔgɔtɔrɔ ka dɛmɛ ɲini o yɔrɔnin bɛɛ. Kɛnɛyabaarakɛla bɛ se ka joginda jateminɛ ani ka furakɛli bɛnnen kɛ, o min bɛ se ka kɛ ni sɔgɔsɔgɔninjɛ ye, banakisɛfagalanw, walima fɛɛrɛ wɛrɛw.
Ka fara nin wale ninnu kan, fɛn damadɔ wɛrɛw bɛ yen aw ka kan ka minnu to aw hakili la ni aw bɛ krepe bandi kɛ joginda da wulilen kan:
- Aw bɛ krepe bandi suguya ɲuman sugandi: Kɛrɛnkɛrɛnnenya la, bandi bɛɛ ma dabɔ cogo kelen na. Kɛrɛpi bandi dɔw dilannen don mɔgɔw bɛɛ ka baara kama, dɔw dabɔra kɛrɛnkɛrɛnnenya la furakɛli kama. Ni aw bɛ krepe bandi kɛ joginda da wulilen kan, a nafa ka bon ka bandi sugandi min tɛ sterili ye ani min tɛ faritanabana bila mɔgɔ la walasa ka banakisɛw ni faritanabana farati dɔgɔya.
- Aw bɛ to ka bandi in Changer: Walasa ka banakisɛw ni jisuma bali, a nafa ka bon ka to ka bandi Changer. Aw ka kan ka bandi Changer siɲɛ joli, o bɛ bɔ joginda bonya ni a suguya la, ka fara ji bɔli hakɛ kan. A ka ca a la, aw ka kan ka bandi Changer siɲɛ kelen tile kɔnɔ, walima ka tɛmɛ o kan ni a ɲiginna walima ni a nɔgɔlen don.
- Aw bɛ aw yɛrɛ tanga krepe bandi kɛli ma joginda banakisɛw kan: Ni bana bɛ joginda la kaban, ni aw ye krepe bandi kɛ, o bɛ se ka ko juguya. Joginda minnu bananen don, olu ka kan ka furakɛ ni banakisɛfagalanw ni fura wɛrɛw ye, wa a bɛ se ka kɛ ko bandi sirili man kan walima a man kan.
O la, ka kuma kuncɛ, krepe bandi bɛ se ka kɛ joginda dafalenw kan, nka ni joginda saniyalen don ka ɲɛ ani ka a siri ka ɲɛ. Ni aw ye fɛɛrɛw tigɛ minnu ɲɛfɔlen don sanfɛ ani ka fɛɛrɛw tigɛ minnu ka kan, aw bɛ se ka krepe bandi kɛ ka ɲɛ ani ka ɲɛ walasa ka kɛnɛya sabatili dɛmɛ.
Anw minnu ye krepe bandi feerela ye, an bɛ krepe bandi suguya caman dilan minnu ka ɲi kosɛbɛ, minnu bɛnnen don furakɛli suguya caman ma. An ka bandiw dilannen don ni fɛn ɲumanw ye, wa u dilannen don walasa ka dɛmɛ ni dususalo ɲuman di. I kɛra kɛnɛyabaarakɛla ye wo, farikoloɲɛnajɛ kanubaga ye wo, walima mɔgɔ min mago bɛ bandi la min bɛ se ka da a kan don o don baara kama, an ye i datugu.
Ni aw b’a fɛ ka kunnafoni wɛrɛw sɔrɔ an ka krepe bandiw kan walima n’aw b’a fɛ ka komandi kɛ, aw kana siga ka [anw sɔrɔ]. An nisɔndiyalen don tuma bɛɛ k’aw ka ɲininkaliw jaabi ani k’aw dɛmɛ ka fura ɲuman sɔrɔ aw magow kama.
Kuncɛli la, ka krepe bandi kɛ joginda dafalenw kan, o bɛ se ka kɛ fɛɛrɛ ye min tɛ mɔgɔ tɔɔrɔ ani min bɛ se ka kɛnɛya sabati, ni aw ye fɛɛrɛ ɲumanw labato ani ka fɛɛrɛw tigɛ minnu ka kan. Ni aw ye bandi suguya ɲuman sugandi, ka a Changer tuma bɛɛ, ani ka joginda kɔlɔsi ni bana taamasiɲɛw tɛ a la, aw bɛ se ka a lajɛ ko aw joginda kɛnɛyara ka ɲɛ ani gɛlɛya tɛ a la. O la, siɲɛ wɛrɛ ni joginda dabɔlen don aw la, aw kana siran ka aw bolo se krepe bandi ma – aw ye aw jija dɔrɔn ka baara kɛ n’a ye cogo bɛnnen na!
Sɛbɛn minnu bɛ sɔrɔ a kɔnɔ:
- Ameriki ka farikoloɲɛnajɛ kalanso. (nd) ye. Tigɛ walima sɔgɔsɔgɔninjɛ furakɛcogo. A bɔra ka bɔhttps://www.aad.org/public/everyday-ladonni/jogin-fari/furakɛli/tigɛw-sɔgɔsɔgɔninjɛw
- Mayo Dɔgɔtɔrɔso. (nd) ye. Joginda ladonni: Joginda ladoncogo so kɔnɔ. A bɔra ka bɔhttps://www.mayoclinic.org/dɛmɛ fɔlɔ-dɛmɛ/fɔlɔ-dɛmɛ-joginw/basics/art-20056625
- Diɲɛ kɛnɛyako tɔnba. (2018) la. Ladilikanw bolo saniya kan kɛnɛyako la: Diɲɛ kɔnɔ banabagatɔw lakanani gɛlɛya fɔlɔ ladonni saniyalen ye ladonni ye min ka fisa. A bɔra ka bɔhttps://www.who.int/gpsc/5may/Bolo saniyacogo_kalan_kɛnɛyako la.pdf
Ani aw hakili to a la, n’aw b’a fɛ an ka krepe bandiw ye, [aw ye anw sɔrɔ] dɔrɔn walasa ka sanni ni kumaɲɔgɔnya daminɛ. An b'a fɛ ka baara kɛ ni aw ye!4-sɛgɛsɛgɛliwdfgsdfg
